Twijfelachtige tweetallen

Een alfabetische lijst struikelblokken uit de Vraagbaak Nederlands: 50 woorden en uitdrukkingen die vaak verward worden. Wat zijn de verschillen? Wanneer gebruik je welke van de twee?

acquireren of acquisiteren?
aflassen of afgelasten? 
bestaan in of bestaan uit? 
bewijslast of bewijsmiddel? 
complementeren of complimenteren?
danken of wijten?
deelname of deelneming?
desbetreffend of betreffend? 
fungeren of functioneren?  
herstelmelding of hersteldmelding? 
kritische succesfactoren of kritieke succesfactoren? 
meerdere of verscheidene?  
met hulp van of met behulp van?
misdaden tegen de mensheid of de menselijkheid?
niet het minst of niet in het minst?
organogram of organigram?
recentelijk of recent?
tevergeefs of vergeefs?   
tot of tot en met?
vegetarisch of vegetariër?
verantwoordelijkheid of verantwoording?
werkloos of werkeloos?
woordvoerster of woordvoerdster?
zo optimaal mogelijk of optimaal?
zogenaamd of zogenoemd?

 

acquireren of acquisiteren?

Het is acquireren. Gebruik liever niet acquisiteren: dat is via een omweg ontstaan. Het is namelijk afgeleid van het Nederlandse woord acquisitie. Acquireren heeft een kortere stamboom: het gaat rechtstreeks terug op het Franse grondwoord acquérir.

Terug naar de alfabetische lijst

 

aflassen of afgelasten?

Het woord *aflassen bestaat niet. Een organisatie kan een congres wel afgelasten. De vormen die bij het werkwoord afgelasten  horen, zijn:

tegenwoordige tijd: hij gelast af, wij gelasten af

verleden tijd: hij gelastte af, wij gelastten af

voltooid deelwoord: afgelast

Terug naar de alfabetische lijst

 

bestaan in of bestaan uit?

Bestaan in betekent zijn: Die ziekte bestaat in een aandoening van de slijmvliezen. Bestaan uit betekent samengesteld zijn uit: Het hoofdstuk bestaat uit zes paragrafen.

Terug naar de alfabetische lijst

 

bewijslast of bewijsmiddel?

Bewijslast is de verplichting voor een partij in een proces om bewijs te leveren: De bewijslast rust op het Openbaar Ministerie. Bewijslast kan dus niet verwijzen naar iets wat als bewijs dient: dat is een bewijsmiddel.

Terug naar de alfabetische lijst

 

complementeren of complimenteren?

Complementeren betekent ‘aanvullen’: Deze nieuwe polisvorm complementeert ons verzekeringspakket. Niet te verwarren met complimenteren, ‘een compliment geven’.

Terug naar de alfabetische lijst

 

danken of wijten?

Welke zin is juist?

De hoge werkdruk is te danken aan de toenemende onderbezetting.

De hoge werkdruk is te wijten aan de toenemende onderbezetting.

Alleen de tweede zin is correct: je gebruikt wijten wanneer je de oorzaak van een negatieve ontwikkeling geeft, en danken wanneer het om een positieve invloed gaat. Bijvoorbeeld: De stijgende beurskoersen van dit moment zijn te danken aan de vele gunstige marktprognoses.

Wat voor danken geldt, gaat ook op voor dankzij : dat betekent ‘door de positieve werking van’. Je kunt het niet gebruiken om een duidelijk negatieve oorzaak of invloed in te leiden. Gebruik in zo’n geval door in plaats van dankzij: De werkdruk wordt steeds hoger door de toenemende onderbezetting.

Terug naar de alfabetische lijst

 

deelname of deelneming?

Deelname en deelneming hebben één betekenis gemeen: ‘het deelnemen, het participeren’. Je kunt het dus hebben over deelname aan het bedrijfsuitje en over deelneming aan het bedrijfsuitje, ook al is deelname iets gebruikelijker. Alleen deelneming heeft als tweede betekenis ‘medelijden, sympathie’. Bij een sterfgeval kun je dus wel je deelneming betuigen, maar niet je deelname.

Terug naar de alfabetische lijst

 

desbetreffend of betreffend?

Mag je het woord betreffend gebruiken als bijvoeglijk naamwoord? Vroeger werd dat door schrijfadviseurs afgekeurd: de betreffende hoofdstukken en de betreffende medewerkers kregen het stempel ‘germanisme’. De juiste Nederlandse vorm zou zijn desbetreffend. Ondertussen raakt dit gebruik van betreffend echter steeds meer geaccepteerd. Betreffend in de betekenis ‘onderhavige’, ‘genoemde’ is dan ook in vrijwel alle moderne woordenboeken te vinden.

Terug naar de alfabetische lijst

 

fungeren of functioneren?

Fungeren  betekent ‘optreden als, een functie waarnemen’: hij fungeert deze week als voorzitter. Het kan alleen voor personen worden gebruikt. Dus niet: *Het nieuwe klepmechanisme fungeert naar behoren.

Functioneren betekent ‘een taak uitvoeren’: zij functioneert uitstekend als nieuwe directeur. Wordt ook voor dingen gebruikt: Het klepmechanisme functioneert naar behoren.

Terug naar de alfabetische lijst

 

herstelmelding of hersteldmelding?

Zowel herstelmelding als hersteldmelding wordt gebruikt. Beide samenstellingen zijn begrijpelijk opgebouwd: je kunt melding doen van herstel, of je kunt melding doen van het feit dat iemand hersteld is. Beide zijn dus goed gevormde woorden.

Als u toch een keuze wilt maken, dan pleit het volgende voor hersteldmelding: dat woord is op dezelfde manier opgebouwd als de vergelijkbare en veelgebruikte woorden ziekmelding en betermelding (bijvoeglijk naamwoord plus zelfstandig naamwoord).

Terug naar de alfabetische lijst

 

kritische succesfactoren of kritieke succesfactoren?

Wanneer gebruikt u kritisch, en wanneer het bijvoeglijk naamwoord kritiek? Gebruik kritisch in de betekenis ‘objectief oordelend’, en kritiek in de betekenis ‘beslissend’. Dus: een kritische observatie, een kritische bespreking, tegenover kritieke succesfactoren en kritieke omstandigheden: factoren en omstandigheden die bepalen of iets wel of niet gunstig verloopt. *Kritische succesfactoren is dus niet goed.

Terug naar de alfabetische lijst

 

meerdere of verscheidene?

Is het Meerdere  kandidaten hebben zich afgemeld of Verscheidene kandidaten hebben zich afgemeld? Eigenlijk is meerdere in deze betekenis een germanisme, een al te letterlijke omzetting van mehrere. Maar het gebruik van meerdere is tegenwoordig zo wijdverbreid dat het weinig zin heeft om het nog te bestrijden. Taalgebruikers die weten hoe het hoort, gebruiken liever verscheidene of verschillende dan meerdere.

Terug naar de alfabetische lijst

 

met hulp van of met behulp van?

Gebruik met hulp van als het gaat om personen, instanties, dieren: Met hulp van mijn collega’s heb ik deze klus geklaard, Het project is afgerond met hulp van het fondsenbureau, De gestrande wagen werd met hulp van trekpaarden weggesleept.

Gebruik met behulp van als het gaat om dingen: Hij maakte de vertaling met behulp van een woordenboek.

Dit onderscheid is overigens aan het vervagen: met behulp van wordt tegenwoordig ook wel gebruikt bij personen (met behulp van de politie). Maar met hulp van kun je nog altijd niet gebruiken wanneer het gaat om dingen: je maakt geen vertaling *met hulp van het woordenboek.

Terug naar de alfabetische lijst

 

misdaden tegen de mensheid of de menselijkheid?

Het is misdaden tegen de menselijkheid, niet tegen de mensheid. De misdaden worden niet gericht tegen de hele mensheid, maar zijn gericht tegen de ‘menselijke waardigheid’.

De juridische term wijkt overigens iets af: die is misdrijven tegen de menselijkheid. De term misdrijven tegen de menselijkheid wordt al gebruikt in de Nederlandse vertaling van het handvest van het Tribunaal van Neurenberg uit 1945, dat afspraken over de bestraffing van oorlogsmisdadigers vastlegt.

Terug naar de alfabetische lijst

 

niet het minst of niet in het minst?

Niet in het minst betekent: in het geheel niet. Bijvoorbeeld: Zij was niet in het minst onder de indruk van de dreigementen. De uitdrukking wordt vaak verkeerd gebruikt, bijvoorbeeld in:

*Hij was dank verschuldigd aan zijn medewerkers, en niet in het minst aan zijn naaste collega’s.

Hier moet staan: niet het minst. Die uitdrukking betekent ‘niet in de laatste plaats’.

Terug naar de alfabetische lijst

 

organogram of organigram?

In het Groene Boekje en de Grote Van Dale staat zowel organogram als organigram. Beide betekenen ‘schematische voorstelling van de structuur van een organisatie’. Organogram lijkt iets gangbaarder.

Alleen organogram kan in een tweede, medische betekenis gebruikt worden: ‘schematische beschrijving van de bouw en ligging van organen’.

Terug naar de alfabetische lijst

recentelijk of recent?

Recentelijk is een bijwoord en betekent kortgeleden. Het kan bijvoorbeeld als volgt gebruikt worden:

Recentelijk is uit onderzoek naar voren gekomen dat …

Maar je kunt recentelijk niet als bijvoeglijk naamwoord gebruiken. Dus niet:

*Recentelijk onderzoek toont aan …

Je kunt tenslotte ook niet zeggen: *kortgeleden onderzoek. Hier moet recentelijk vervangen worden door recent, dat wel een bijvoeglijk naamwoord is: recent onderzoek toont aan …

Terug naar de alfabetische lijst

 

tevergeefs of vergeefs?

Tevergeefs is een bijwoord: Hij probeerde tevergeefs zijn gelijk te halen. Vergeefs is een bijvoeglijk naamwoord: Hij deed een vergeefse poging. Niet goed is dus: *Hij deed een tevergeefse poging.

Terug naar de alfabetische lijst

 

tot of tot en met?

Wat is duidelijker, tot of tot en met? Gebruik tot en met om expliciet aan te geven dat het laatstgenoemde ook nog tot de bedoelde periode of reeks behoort:

januari tot en met september 2002

maandag tot en met vrijdag

De formulering maandag tot vrijdag kan voor onduidelijkheid zorgen: valt vrijdag wel of niet onder de reeks?

Terug naar de alfabetische lijst

 

vegetarisch of vegetariër?

Een vegetariër is iemand die uitsluitend vegetarische maaltijden eet. Vegetarisch is dus een eigenschap van het eten, niet van de eter: iemand kan niet vegetarisch zijn.

Terug naar de alfabetische lijst

 

verantwoordelijkheid of verantwoording?

Kan iemand verantwoording  dragen voor zijn daden? Nee: hij of zij draagt de verantwoordelijkheid. Over je daden kun je wel verantwoording afleggen; je kunt ook ter verantwoording worden geroepen. Verantwoordelijkheid is aansprakelijkheid, de plicht om rekenschap te geven. Verantwoording is rekenschap.

Terug naar de alfabetische lijst

 

werkloos of werkeloos?

Er is verschil tussen werkeloos en werkloos. Wie werkeloos is, doet niets, verricht niets: Zij keek werkeloos toe, Hij bracht zijn tijd werkeloos door. Wie werkloos is, heeft geen werk: een werkloze schoolverlater.

Terug naar de alfabetische lijst

 

woordvoerster of woordvoerdster?

Hoe schrijf je de vrouwelijke vorm van woordvoerder? Vrouwelijke persoonsnamen bestaan uit de stam van het werkwoord plus de uitgang -ster. Een woordvoer(d)ster is iemand die het woord voert; aan de stam van voeren moet je dus -ster toevoegen. Die regel leidt tot woordvoer+ster. De -d- in *woordvoerdster wordt ten onrechte overgenomen uit de mannelijke vorm woordvoerder.

Op dezelfde manier is het toehoorster, aanvoerster e.d.

Terug naar de alfabetische lijst

 

zo optimaal mogelijk of optimaal?

Optimaal  betekent ‘zo goed mogelijk’. Zo optimaal mogelijk is dus dubbelop. Ook optimaler of het meest optimaal is minder fraai, hoewel het steeds vaker gebruikt wordt.

Terug naar de alfabetische lijst

 

zogenaamd of zogenoemd?

Zogenaamd  heeft twee betekenissen: zogenoemd’ en ‘ten onrechte zo genoemd’. Daardoor kan het woord verwarring zaaien: is de zogenaamde servicebalie een neutrale introductie van de naam servicebalie of een kritische kanttekening bij die aanduiding? Gebruik om die verwarring vóór te zijn liever zogenoemd.

Terug naar de alfabetische lijst

 

 

 

Van spelling tot stijl: snel een helder antwoord op praktijkvragen over taal

Bestel de Vraagbaak bij Sdu Uitgevers